Gelişim Psikolojisi, bireyin yaşam boyu nasıl değiştiğini
inceleyerek bireyin bilinç, davranış ve duygu durumu üzerindeki ilişkisini
inceleyen psikolojinin bir alt dalıdır. İncelenen süreç, kişinin yalnızca
yetişkinliğe dek olan süresi değil; döllemeden ölüme de dek bütün değişimler
incelenir. Gelişim uzmanları, psikolojinin ve hatta bilimin diğer dalları gibi
şu görevleri yerine getirmeye uğraşırlar.
•
Tanımlamak
•
Açıklamak
•
Öngörüde bulunmak
•
İyileştirmek
Gelişim Psikolojisinde temel olarak sayılar kavramlar
büyümek, olgunlaşmak, öğrenmek, gelişim, hazır bulunuşluk ve kritik dönemdir.
Büyümek: Kişinin gelişimininde zamana bağlı olarak ortaya
çıkan niceliğe dayalı değişimlerdir.
Olgunlaşma: Bireyin kalıtımsal olarak edindiği gelişim yolu
ile edindiği yeteneklerdir. Örneğin; soyut düşünce, konuşabilmek gibi. Bu
yetenekler vaktinden önce edinilemez, olgunlaşma sürecine aşırı durumlar
haricinde dışarıdan bir müdahale yapılamaz.
Öğrenme: Bireyin olgunlaşma yolu ile elde edemeyeceği,
çeşitli olgunlaşma süreçlerinden sonra gelişimini sürdürebilmesi adına deneyim
yoluyla gerçekleşen bir gelişim faktörüdür.
Gelişim: Doğum öncesinden itibaren başlayan sistematik, yani
düzenli, ve sürekli değişimleri ele alır. Nice gelişim (Boy, kilo vs) ve Nitel
gelişim (Motor yetenekler vs) olarak ikiye ayrılır. Nitel gelişimler, hayat
boyu devam eder.
Hazır bulunuşluk; kişinin bir öğrenmeyi gerçekleştirebilmesi
için yeterli kriterleri karşılayabilmesi durumudur.
Kritik dönem: Organizmanın gelişimi adına oldukça kıymetli
olan süreçtir. Kritik dönem kadar önemli olmayan, ancak gelişim adına önemli
olan dönemlere de duyarlı dönem denir. Kritik dönem, bireyin hayatındaki
yalnızca bir döneme atıfta bulunurken duyarlı dönem çok nadir gerçekleşebilecek
olan dönemlerdir.
Gelişimde saplanmış
kurallar ise şu şekildedir;
1.
Gelişim, kalıtımın ve çevrenin karşılıklı
etkileşiminin ürünüdür.
2.
Gelişim süreklidir ve aşamalı olarak gerçekleşir
3.
Gelişim bütün kazanım ve kayıpları içerir.
(Örneğin, bebeklikte sahip olunan refleksler kaybolur.)
4.
Gelişim bir bütündür ve bütün gelişim alanları
birbiriyle etkileşim içindedir.
5.
Gelişim nöbetleşerek devam eder. (Her alan aynı
hızda gelişime devam etmez, bazıları hızlanır bazıları yavaşlar.)
6.
Gelişimin kendine özgü bir sırası vardır.
7.
Gelişim baştan aşağı, içten dışa doğrudur. (Anne
karnından itibaren)
8.
Gelişim içten dışa doğru gerçekleşir.
9.
Gelişim genelden özele doğrudur.
10.
Gelişim bireysel farklılıklar gösterir.
Gelişimi etkileyen faktörler dört gruba ayrılır. Bunlar
kalıtım, hormonlar çevre ve kültür ile tarihin etkisidir.
Gelişime etki eden hormon bezleri hipofiz, tiroid,
paratirioid, böbrek üstü bezleri ve eşey bezlerdir. Çevrenin etkisi, doğum
öncesi çevre, doğum sırası çevre, doğum sonrası çevre, aile, akranlar, okul
olarak altı gruba ayrılır.
İnsan gelişimi adına kıymetli olan dönemler şu gruplara
bölünmüştür;
Doğum öncesi dönem: 9 aylık, hızla süren süreç. Tek
bir hücreden yaşam fonksiyonları gelişmiş bir organizmaya dönüşür.
Bebeklik dönemi: Doğumdan sonraki 2 yaşına dek süren
dönem. Bebek ebeveynlerine bağımlıdır, bu dönemde sembolik düşünme, ana dil,
duyu-hareket eş güdünümü kazanır.
İlk çocukluk dönemi (Okul öncesi dönem): İki yaştan,
5-6 yaşa dek süren döneme tekabül eder. Kendi kendisine yetmeye başlar ve
yetişkine bağımlılığı azalır. Harfleri tanımak, talimatları takip etmek gibi
okula hazırlık yetenekleri geliştirir, saatlerce akranlarıyla oyun oynayabilir.
Son çocukluk (Okul çağı): İlköğretimini ilk yıllarını
kapsayan, 6 ila 11 yaş arasını içeren dönemdir. Okuma, yazma, aritmetik temel
becerilerin ön plana çıktığı bu dönemde başarma arzusu ön plana çıkar, sosyal
çevresi genişler ve öz denetimde artış görünür. Fiziksel gelişim yavaşlar.
Ergenlik: Erkeklerde 13, kızlarda 11 yaşlarında başlar
ve 20 yaşlarına dek sürer. Aniden fiziksel gelişimlerle kendisini belli
eder. Bağımsızlık ve kimlik arayışı ön plana çıkar, düşünceler soyutlaşır ve
düşünceleriyle olması gerekeni (ideali) arar. Aile dışında daha çok zaman
geçirirler, akran gruplarından etkilenirler.
Erken yetişkinlik: 20-30 yaşlar arasıdır. Birey,
kişisel ve ekonomik olarak bağımsızlığını edinir. Karşı cinsle ilişkiler
kurulur, kendi özgürlüğünü edinir.
Orta yetişkinlik: 30-60 yaşları arasındadır.
Sorumlulukları artar, kendinden sonra gelen kuşaklara destek olur, kariyerinde
zirveye ulaşır ve emekliliğini arar.
İleri yetişkinlik: 60 yaşından sonrasıdır. Güç azalır,
emekliliğe alışmaya çalışır, yalnızlığa alışmaya çalışılır.
Bu üstteki gruplarda bazı gelişim hedefleri vardır, bu
gelişim hedefleri de şu şekildedir:
Bebeklik
•
Doğumdan sonra değişen çevreye uyum sağlar
•
Düzenli soluk alır
•
Uyku saatleri düzene girer
•
Katı yiyeceklerle beslenmeyi gerçekleştirir
•
Dönemin sonunda dışkı kontrolünü kazanmış olur
•
Kendini basit cümlelerle ifade eder
•
Dönemin sonunda yürümeyi öğrenir
İlk çocukluk
•
Kendi başına yemeyi öğrenir
•
Kendi başına giyinebilir
•
El-göz koordinasyonu gerçekleşir
•
Cinsiyet farklılıklarını algılar ve cinsiyet
devamlılığını kazanır (Cinsiyet rolleri ile karıştırılmamalıdır)
•
Konuşması anlaşılır haldedir
•
Anne-baba ve kardeşleriyle yakın ilişkiler kurar
•
Okumaya hazır hale gelir
•
Doğru ile yanlışı anlamaya başlar
Son çocukluk
•
Gündelik oyunlar için gerekli fiziksel
becerilerde ustalık kazanır
•
Akranlarıyla olumlu ilişkiler geliştirir
•
Okuma, yazma, konuşma, hesaplama gibi temel
akademik beceriler edinir
•
Cinsiyet rolleri kazanır, cinsiyetine uygun
davranışlar kazanır
•
Günlük yaşam için gerekli kavramlar geliştirir
•
Vicdan, ahlak ve değerler sistemi geliştirir
•
Kendi başına girişimlerde bulunabilir, kendi
iradesini kullanmak konusunda bağımsızlaşır
Ergenlik
•
Bedensel özelliklerini kabul edip etkili biçimde
kullanır. Hızla değişen ve oranları değişen bedene uyum sağlar.
• Aile
içinde duygusal bağımsızlığını kazanır
•
Mesleğine karar verip buna hazırlanır
•
Kendi cinsiyetine özgü toplumsal rolleri
gerçekleştirir
•
Evliliğe ve aile yaşamına hazırlanır
•
Toplumsal açıdan sorumluluk ister ve kazanır
•
Yaşam felsefesi ile kişisel değer duygusu
kazanır
Genç
Yetişkinlik
•
Eşini seçer
•
Aile kurar ve sorumluluk üstlenir
•
Evlendiği kişi ile yaşamını sürmeyi öğrenir
•
Çocuk yetiştirebilir
•
Ev yönetebilir
•
Geçimini sağlayacak bir iş sahibi olur
•
Vatandaşlık sorumluluklarını yerine getirir
(Askerlik, vergi, oy vermek vs)
•
Topluma uygun bir sosyal gruba katılır
Orta
Yetişkinlik
•
Yetişkinlere özgü toplumsal sorumlulukları
üstlenir
•
Ekonomik yaşam koşullarını oluşturup sürdürür
•
Sorumluluklarını bilen yetişkinler olarak
ergenlere rehberlik eder
•
Kendilerine uygun boş zaman uğraşıları edinir
•
Eşiyle bütünleşmiş bir kişi olarak hayatlarını
sürdürürler
•
Orta yaşlarda ortaya çıkan fizyolojik
değişiklere uyum sağlar
•
Yaşlanan anne babalarına uyum sağlar ve destek
olur.
İleri
Yetişkinlik
•
Azalan fiziksel güç ve sağlık sorunlarına uyum
sağlar
•
Emekliliğe ve azalan gelire uyum sağlar
•
Eşin ölümüne uyum sağlar
•
Akranları ile ilişkilerini canlı tutar
•
Toplumsal sorumluluklarını ve vatandaşlık
görevlerini yerine getirir
•
Kendi durumuna uygun yaşama koşullarını düzene
koyar.
Gelişimin fiziksel, bilişsel, psikososyal gelişim olarak üç
kategorisi vardır. Bu kategoriler şöyle açıklanabilir:
Fiziksel gelişim: Çocuklukta vücudun ve organların
büyümesi, fizyolojik sistemlerin fonksiyonunu yerine getirmesi; yetişkinlikte
ise yaşlanmanın fiziksel işaretlerinin ortaya çıkması, motor becerilerin
kazanımı, kaybı ve süreklilik gibi konular bu başlıkta incelenir. Boy, kilo ve
motor beceriler bu fiziksel gelişimle ilgili konulardır. Hem kişilik hem de
zihin gücünü etkiler.
Bilişsel gelişim: Algı, dil, öğrenme, hafıza, sorun
çözme ve zihinsel süreçler hakkındaki değişimler bu kategoride yer alır.
Psikososyal gelişim: Güdüler, duygular, kişilik
özellikleri, kişilerarası becerileri ve ilişkiler, ailede ve toplumda oynanan
roller gibi gelişimin bireysel ve bireyler arası değişim ve süreklilikler
psikososyal gelişim alanında incelenir.
Bütün bu alanlar birbiri ile ilişkilidir, birisinin gelişimi
diğerlerinin de gelişimine temel oluşturur.
-Emrecan ŞUŞTER
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder